De huidige orkesten kennen hun oorsprong in de mijnbouwperiode in Engeland. Lees hier het artikel.
Het ontstaan van blaasmuziek: van industriestad tot harmonie- en fanfareorkest
De blaasorkestcultuur zoals we die vandaag kennen heeft diepe wortels in de 19de eeuw. Een van de meest invloedrijke ontwikkelingen was de opkomst van brassbands in Engeland tijdens de industriële revolutie, maar de traditie van harmonie- en fanfareorkesten is vaak lokaal ontstaan uit de behoefte aan muziek in dorpen en steden.
Brassbands in Engeland ontstonden rond 1800 in de industriegebieden, waar koperen blaasinstrumenten aantrekkelijk waren voor arbeiders: men dacht dat arbeiders met grove handen strijkinstrumenten moeilijk konden bespelen, maar koperblaasinstrumenten waren robuust en relatief makkelijk te leren. Deze bands werden vaak gesponsord door kolenmijnbedrijven en boden arbeiders een zinvolle vrijetijdsbesteding en sociale verbondenheid, aldus vermeld in Brass Bands England.
Een van de bekendste brassbands die uit deze traditie voortkwam is de Grimethorpe Colliery Band, opgericht in 1917 in South Yorkshire, Engeland, oorspronkelijk als recreatieve activiteit voor mijnwerkers; de band werd later beroemd, onder meer doordat hij te zien was in de film Brassed Off, aldus vermeld in Wikipedia.
Brassbands bestaan traditioneel uit een strak gespecificeerde bezetting van koperblaasinstrumenten, waaronder cornetten, althoorns, euphoniums, trombones en bastuba’s, aangevuld met slagwerk — een format dat zich vanaf de 19de eeuw steeds verder standaardiseerde en wereldwijd verspreidde.
Parallel aan deze brassbandtraditie ontwikkelden zich harmonie‑ en fanfareorkesten elders in Europa, veelal onafhankelijk van het Engelse brassbandmodel, maar met overlap in doelgroep en repertoire. In Nederland ontstonden harmonie- en fanfareorkesten vooral in de tweede helft van de 19de eeuw, deels voortkomend uit de militaire muziekcultuur. In de 18de eeuw hadden regimenten al muzikanten in dienst om signalen en marsen te begeleiden; na 1814 vormden zich geleidelijk kleinere ensembles die los stonden van het leger, wat in 1819 leidde tot officiële korpsen bij verschillende regimenten, aldus vermeld in historische inleidingen tot de Nederlandse blaasorkestgeschiedenis.
Op het platteland en in dorpen ontstonden harmonie- en fanfarekorpsen uit een andere impuls: bewoners wilden zelf muziek maken omdat symfonische orkesten vooral in steden speelden en viool of piano voor de gewone werkman vaak te duur of moeilijk waren, aldus beschreven door Brassband Breukelen. Blaasinstrumenten boden een haalbaar alternatief dat snel geleerd kon worden en sociaal verbindend werkte.
De termen ‘harmonie’ en ‘fanfare’ duiden verschillende orkesttypes aan: een harmonieorkest bevat naast koperblazers ook houtblazers zoals klarinetten, fluiten en hobo’s, terwijl een fanfareorkest voornamelijk koperblazers en vaak saxofoons omvat, zonder de traditionele houtblazers van de harmonie. Beide orkesttypes vinden hun oorsprong in 19de‑eeuwse, lokaal georganiseerde muziekverenigingen.
Een leuke historische kanttekening is dat sommige brassbandvormen, zoals de zogenaamde juvenile jazz bands, in de 20ste eeuw opkwamen in Engelse mijnwerkersgebieden om ook kinderen muziek te laten spelen tijdens vakbondsparades en collieryfestivals; zij gebruikten vaak eenvoudige instrumenten zoals kazoos en glockenspiels, en tonen aan hoe diep de band tussen gemeenschap en muziek lag.
Uiteindelijk beïnvloedde de brassbandcultuur de bredere blaasorkesttraditie. Hoewel brassbands, harmonie- en fanfareorkesten technisch verschillende instrumentaties hebben, deelden zij sociale doelen en muzikale praktijken: georganiseerde repetities, ensembleparticipatie en een rijk repertoire, vaak gekoppeld aan concoursen en regionale festivals. In Vlaanderen bijvoorbeeld vormt het concept HaFaBra (voor harmonie, fanfare en brassband) een paraplu voor deze verschillende orkesttypes met gemeenschappelijke wortels en tradities.
Deze ontwikkelingen laten zien dat blaasmuziek niet alleen voortkwam uit muzikale innovatie, maar ook uit sociale en economische contexten — van de mijnwerkersgemeenschappen van Engeland tot dorpsmuziekverenigingen elders in Europa — en dat de hedendaagse harmonie- en fanfareorkesten geworteld zijn in meer dan twee eeuwen levende amateurmuziekcultuur.
Tijdlijn: van brassbands naar harmonie- en fanfareorkesten
- 1800 – Eerste brassbands in Noord-Engeland: Ontstaan in mijn- en industriegebieden, gesponsord door bedrijven om arbeiders muzikaal bezig te houden, aldus Brass Bands England.
- 1810–1830 – Militaire korpsen en vroege harmonie-orkesten: Nederlandse en Europese steden vormen kleine ensembles los van leger, inspiratie uit militaire muziekcultuur, aldus historische overzichten Nederlandse blaasorkesten.
- 1870 – Standaardisatie van brassbandinstrumenten: Cornetten, althoorns, euphoniums, trombones, bastuba’s en slagwerk; robuust en geschikt voor amateurspelers, aldus BBE.org.uk.
- 1917 – Grimethorpe Colliery Band: Oprichtingsmoment in South Yorkshire voor mijnwerkers, later bekend via film en concoursen, aldus Wikipedia.
- 20ste eeuw – Juvenile jazz bands: Kinderen in mijnwerkersgebieden spelen eenvoudige instrumenten, tonen sociale rol en gemeenschapsparticipatie, aldus Wikipedia.
- Rond 1920–1950 – Opkomst van harmonie- en fanfareverenigingen in Nederland en België: Lokale dorps- en stadsinitiatieven bouwen verder op brassband- en militaire tradities, aldus Encyclopedie van Zeeland en Brassband Breukelen.
- Heden – HaFaBra-traditie: Harmonie, fanfare en brassband verenigingen bestaan naast elkaar met gedeelde cultuur, concoursen, repertoire en repetitiepraktijk, aldus Kunsten.be.
